PETYCJA w sprawie zagwarantowania Kościołowi katolickiemu prawa do używania dzwonów w miejscach kultu religijnego
Na podstawie art. 2 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 11 lipca 2014 r. o petycjach (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 870) niniejszym wnoszę o:
1. podjęcie prac legislacyjnych nad zmianą ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 r. – Prawo ochrony środowiska w taki sposób, aby używanie dzwonów znajdujących się w kościołach, kaplicach, sanktuariach i innych miejscach kultu religijnego, jeżeli następuje w związku ze sprawowaniem kultu religijnego, było jednoznacznie uznane za korzystanie z wolności religijnej i nie mogło być traktowane jako niedopuszczalna emisja hałasu wyłącznie z powodu przekroczenia parametrów właściwych dla innych źródeł hałasu;
2. jednoznaczne określenie, że korzystanie z dzwonów jako elementu kultu religijnego obejmuje w szczególności ich używanie w związku z rozpoczęciem, zakończeniem lub zapowiedzią nabożeństw, Mszy Świętych, modlitw, uroczystości religijnych, procesji, pogrzebów, świąt kościelnych, uroczystości parafialnych i diecezjalnych oraz innych czynności kultu religijnego;
3. objęcie taką regulacją zarówno dzwonów tradycyjnych, jak i dzwonów uruchamianych mechanicznie lub elektronicznie, jeżeli ich używanie służy temu samemu celowi religijnemu;
4. zapewnienie, aby organy administracji publicznej, w tym organy ochrony środowiska, przy ocenie emisji dźwięku z dzwonów były zobowiązane uwzględniać ich szczególny charakter jako środka praktykowania i manifestowania religii;
5. wyraźne odróżnienie używania dzwonów w ramach kultu religijnego od wykorzystywania instalacji nagłaśniających do celów poza religijnych, w szczególności komercyjnych, reklamowych, rozrywkowych lub organizacyjnych;
6. zagwarantowanie, że przepisy dotyczące ochrony przed hałasem nie będą mogły być interpretowane jako ustanawiające generalny zakaz używania dzwonów w miejscach kultu religijnego ani jako podstawa do faktycznego uniemożliwienia lub istotnego ograniczenia wykonywania praktyk religijnych poprzez bicie dzwonów;
7. dokonanie odpowiednich zmian legislacyjnych z uwzględnieniem art. 53 Konstytucji RP, art. 9 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka oraz art. 25 Konstytucji RP, a także zobowiązań Rzeczypospolitej Polskiej wynikających z Konkordatu między Stolicą Apostolską i Rzecząpospolitą Polską.
UZASADNIENIE
I. Dzwony jako element wolności religijnej
Używanie dzwonów w Kościele katolickim nie ma wyłącznie charakteru technicznego ani akustycznego. Dzwon kościelny jest od wieków jednym z tradycyjnych środków komunikowania się wspólnoty wiernych, zwoływania wiernych na modlitwę i nabożeństwa, oznaczania rozpoczęcia czynności religijnych oraz podkreślania szczególnych wydarzeń liturgicznych. Jego funkcja jest zatem bezpośrednio związana z praktykowaniem religii. W konsekwencji korzystanie z dzwonów należy oceniać nie tylko przez pryzmat przepisów dotyczących ochrony środowiska, lecz również przez pryzmat konstytucyjnie chronionej wolności religii.
II. Art. 53 Konstytucji RP
Zgodnie z art. 53 ust. 1 Konstytucji RP każdemu zapewnia się wolność sumienia i religii.
Natomiast art. 53 ust. 2 Konstytucji stanowi, że wolność religii obejmuje w szczególności wolność uzewnętrzniania religii między innymi przez uprawianie kultu i uczestniczenie w obrzędach. Używanie dzwonów w związku z kultem religijnym jest właśnie formą uzewnętrzniania religii.
III. Ochrona wolności religii obejmuje również Kościół jako wspólnotę
Wolność religii nie jest wyłącznie indywidualnym prawem pojedynczego wiernego.
Kościoły i inne związki wyznaniowe mają prawo do samodzielnego organizowania swojego kultu oraz określania sposobu jego sprawowania.
W przypadku Kościoła katolickiego zasada ta znajduje dodatkowe potwierdzenie w art. 25 ust. 3 Konstytucji RP, zgodnie z którym stosunki między państwem a Kościołem katolickim określają umowa międzynarodowa zawarta ze Stolicą Apostolską i ustawy.
Szczególne znaczenie ma również art. 5 ust. 2 Konkordatu, zgodnie z którym Państwo zapewnia Kościołowi katolickiemu swobodne i publiczne wykonywanie jego misji, łącznie ze sprawowaniem kultu i zarządzaniem jego sprawami.
Używanie dzwonów związanych z kultem mieści się w zakresie tej działalności.
IV. Konieczność zachowania proporcjonalności ograniczeń
Nie jest kwestionowane, że ochrona środowiska, w tym ochrona ludzi przed nadmiernym hałasem, stanowi wartość konstytucyjnie chronioną.
Nie może jednak dochodzić do automatycznego pierwszeństwa jednej wartości konstytucyjnej nad drugą.
W przypadku konfliktu pomiędzy ochroną przed hałasem a wolnością religii konieczne jest przeprowadzenie testu proporcjonalności.
V. Niejednoznaczność przepisów – niepewność prawa – potrzeba zmiany lub uchwalenie nowych
Obecne regulacje Prawa ochrony środowiska mogą prowadzić do sporów dotyczących kwalifikowania dzwonów kościelnych jako instalacji lub urządzeń emitujących hałas.
Szczególne znaczenie ma art. 156 ust. 2 POŚ, który przewiduje wyjątki dotyczące uroczystości i imprez związanych z kultem religijnym. Regulacja ta nie daje jednak wystarczającej pewności prawnej co do codziennego używania dzwonów. W konsekwencji możliwe jest powstanie sytuacji, w której organ administracji, powołując się na przepisy dotyczące ochrony przed hałasem, doprowadzi do faktycznego ograniczenia tradycyjnego sposobu sprawowania kultu.
Taki stan prawny wymaga doprecyzowania.
VI. Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego
Konieczność ustawowego doprecyzowania przepisów jest szczególnie widoczna w świetle najnowszego orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego dotyczącego dzwonów kościelnych. NSA przyjął, że tradycyjny dzwon może zostać objęty regulacjami dotyczącymi dopuszczalnego poziomu hałasu, a organ administracji może określić dopuszczalny poziom hałasu na podstawie art. 115a Prawa ochrony środowiska.
Rozstrzygnięcie to pokazuje, że obecne przepisy pozwalają na ingerencję administracyjną również w odniesieniu do tradycyjnych dzwonów znajdujących się w miejscach kultu.
Nie oznacza to, że stanowisko takie jest jedynym możliwym rozwiązaniem konstytucyjnym. Przeciwnie – ustawodawca powinien w sposób jednoznaczny wyważyć pozostające w kolizji wartości: ochronę przed nadmiernym hałasem oraz wolność uzewnętrzniania religii.
VII. Dzwony nie są zwykłym źródłem hałasu
Mechaniczne utożsamienie dzwonu kościelnego z urządzeniem przemysłowym lub komercyjnym źródłem hałasu pomija jego funkcję. Dźwięk dzwonu: informuje o rozpoczęciu nabożeństwa; zwołuje wiernych; towarzyszy uroczystościom liturgicznym;
może oznaczać szczególne wydarzenia religijne; stanowi element tradycji i tożsamości wspólnoty religijnej. W tym znaczeniu dzwon jest nie tylko źródłem emisji akustycznej, ale również środkiem uzewnętrzniania kultu religijnego. Nie można zatem dokonywać oceny jego używania wyłącznie przy zastosowaniu kryteriów właściwych dla działalności przemysłowej.
VIII. Proponowany model regulacji
Celem petycji nie jest stworzenie nieograniczonego prawa do emisji dowolnego hałasu przez podmioty kościelne. Proponowana regulacja powinna dotyczyć wyłącznie dzwonów używanych w związku z kultem religijnym. Jednocześnie przepisy powinny zachować możliwość ingerencji państwa w przypadkach rzeczywiście rażących nadużyć, zwłaszcza gdy dźwięk nie pozostaje w związku ze sprawowaniem kultu albo jest wykorzystywany do celów pozareligijnych. Takie rozwiązanie pozwala zachować równowagę pomiędzy:
wolnością religii; autonomią Kościołów i innych związków wyznaniowych; prawem mieszkańców do ochrony przed nadmierną immisją; ochroną środowiska.
IX. Konkluzja
Państwo neutralne światopoglądowo nie powinno ingerować w sam sposób sprawowania kultu religijnego, o ile korzystanie z wolności religijnej mieści się w granicach prawa.
Dzwony kościelne stanowią historycznie ukształtowany i nadal praktykowany element kultu katolickiego. Dlatego konieczne jest stworzenie jasnej podstawy prawnej gwarantującej Kościołowi katolickiemu możliwość ich używania w kościołach parafialnych, diecezjalnych, bazylikach, sanktuariach, kaplicach i innych miejscach kultu religijnego. Jednoznaczne uregulowanie tej kwestii zapobiegnie sytuacji, w której przepisy dotyczące ochrony przed hałasem będą prowadziły do faktycznego ograniczenia wolności religijnej poprzez administracyjne ograniczanie lub eliminowanie tradycyjnego sposobu używania dzwonów. W związku z powyższym wnoszę o uwzględnienie niniejszej petycji oraz podjęcie prac legislacyjnych zmierzających do zagwarantowania prawa do używania dzwonów w miejscach kultu religijnego.
Zważywszy, że
podjęcia rozstrzygnięcia lub innego działania w sprawie dotyczącej podmiotu wnoszącego petycję, życia zbiorowego lub wartości wymagających szczególnej ochrony w imię dobra wspólnego, mieszczących się w zakresie zadań i kompetencji adresata petycji.
Bogdan Dzakanowski
